Zrozumienie wojny powietrznej nad Ukrainą: strategia, systemy i wyzwania

Jak rozpoczęła się wojna powietrzna nad Ukrainą

Emerytowany pilot marynarki wojennej Ward Carroll przeprowadził wywiad z Justinem Bronkiem, starszym pracownikiem naukowym Royal United Services Institute, aby omówić początki i ewolucję wojny powietrznej nad Ukrainą. Według Bronka wczesna faza kampanii powietrznej przebiegała zgodnie z bardziej przewidywalnymi schematami, ale jednocześnie ujawniła znaczące różnice w wydajności. „Rosja wypadła wyjątkowo słabo” — zauważył, znacznie poniżej możliwości, których analitycy wojskowi na Zachodzie spodziewali się na podstawie rozbudowanego arsenału Rosji.

Bronk wyjaśnił, że początkowe etapy wojny charakteryzowały się niemożnością skutecznego działania obu stron w pobliżu linii frontu ze względu na gęste warstwy naziemnych systemów obrony przeciwlotniczej rozmieszczonych zarówno przez Rosję, jak i Ukrainę. Dla Ukrainy oznaczało to dostosowanie wcześniej skoncentrowanej strategii obrony powietrznej, która była głównie skierowana na region Donbasu, do czterokierunkowej ofensywy rosyjskiej na znacznie szerszym froncie.

Po stronie rosyjskiej, mniej więcej tydzień od rozpoczęcia konfliktu, ich znaczny arsenał systemów obrony przeciwlotniczej, w tym takich jak S-400 i S-300V4, stworzył skuteczną tarczę przestrzeni powietrznej. Sieć obronna została uzupełniona patrolami myśliwskimi z samolotami, takimi jak Su-35, Su-30, a okazjonalnie także MiG-31, szczególnie nad Krymem. Tę konfigurację wspierały liczne systemy obrony przeciwlotniczej średniego zasięgu, z których wiele zostało zmobilizowanych wspólnie z rosyjskimi siłami lądowymi posuwającymi się w głąb Ukrainy. Ta warstwowa obrona powietrzna stworzyła środowisko wysokiego zagrożenia, zmuszając ukraińskie operacje powietrzne do przyjęcia defensywnej postawy na wczesnym etapie.

Pomimo że ukraińskie siły zdołały wykorzystać zamieszanie logistyczne w pierwszych dniach inwazji do przeprowadzania znaczących misji ataków naziemnych, zwłaszcza przy użyciu samolotów Su-24 i Su-25, a nawet myśliwców MiG-29 wyposażonych w rakiety, te działania były nie do utrzymania. Bronk zauważył, że operacje Ukraińskich Sił Powietrznych szybko sprowadziły się do walki o przetrwanie. Bardziej zaskakujące, powiedział, było niepowodzenie Rosji w ustanowieniu przewagi powietrznej oraz w znaczącym osłabieniu silnie zintegrowanej ukraińskiej sieci obrony przeciwlotniczej, zasobu przedwojennego, który był jednym z największych w Europie. Ten system, stosunkowo dobrze zaopatrzony na początku w zapas amunicji na sześciomiesięczną intensywną walkę, pozwolił Ukrainie na opór wobec długotrwałych ataków powietrznych w początkowych fazach.

Pojawienie się zachodnich systemów obrony przeciwlotniczej, takich jak rakiety Patriot, pod koniec 2022 roku, oznaczało zmianę. Początkowo Ukraina polegała wyłącznie na swoich radzieckich systemach S-300V do obrony przed rakietami balistycznymi, które były ograniczone pod względem liczby i możliwości. Dodatkowo Ukraina otrzymała pomoc od krajów sojuszniczych, które zakupiły amunicję do radzieckich pocisków przeciwlotniczych (SAM) od byłych państw bloku wschodniego, aby podtrzymać swoje systemy obronne. Jednakże, wraz z rozwojem konfliktu, duże zużycie tych starszych systemów, w połączeniu z ukierunkowanymi rosyjskimi atakami na ukraińskie pozycje obrony przeciwlotniczej, stopniowo uszczuplało przedwojenne zapasy pocisków SAM.

Ewolucja systemów obrony przeciwlotniczej i dalekosiężnych ataków

Bronk przeanalizował istotne zmiany w strategiach i możliwościach obrony przeciwlotniczej w toku wojny. W miarę wydłużania się konfliktu zarówno Ukraina, jak i Rosja zaczęły mierzyć się z trudnościami związanymi z utrzymaniem swoich postaw obronnych na tle ciągłych kampanii ataków dalekiego zasięgu. Rosja zintensyfikowała użycie pocisków balistycznych, pocisków manewrujących i jedno-kierunkowych dronów atakujących w masowych falach, podczas gdy Ukraina zwiększyła swoje długodystansowe uderzenia dronów, często angażując setki dronów w jednej fali ataków, kilka razy w tygodniu.

Ten rozwój wydarzeń stanowił poważne wyzwanie dla Ukrainy. Jak wyjaśnił Bronk, wyczerpywanie się radzieckich systemów obrony przeciwlotniczej postawiło kraj w obliczu ogromnej presji, by zabezpieczyć ich zamienniki. Z czasem Ukraina przeszła na użycie mniejszej liczby zachodnich systemów obrony powietrznej, takich jak Patriot, NASAMS i IRIS-T. Systemy te, choć bardziej zaawansowane technologicznie, nie były dostępne w wystarczających ilościach, by odtworzyć szerokie pokrycie sprzed wojny. Aby to zrekompensować, Ukraina w dużej mierze polegała na improwizacji, np. na kreatywnym dostosowywaniu systemów krótkiego zasięgu do operacji przeciw dronom i na wykorzystaniu systemów produkcji krajowej.

Tymczasem efektywność rosyjskiej sieci obrony przeciwlotniczej również zaczęła wykazywać oznaki osłabienia wskutek tych dalekosiężnych ataków. Rosja musiała przenieść swoje zasoby obrony przeciwlotniczej z obszarów frontowych w celu ochrony strategicznej infrastruktury, takiej jak rafinerie ropy naftowej czy główne ośrodki miejskie, takie jak Moskwa. Bronk zauważył widoczne rozproszenie rosyjskich systemów obronnych na ogromnym obszarze geograficznym, co rozrzedzało gęstość pokrycia wzdłuż linii frontu. Stworzyło to nieco więcej możliwości manewrowania zarówno dla ukraińskiego, jak i rosyjskiego lotnictwa wojskowego w pobliżu frontu, choć ogólne ryzyko pozostało wysokie ze względu na istniejące, wciąż potężne systemy obronne. Co istotne, podczas gdy Rosja nadal produkuje nowe systemy obrony przeciwlotniczej, oparcie Ukrainy na wsparciu zagranicznym w celu uzupełnienia swoich zapasów podkreśla przygnębiającą różnicę logistyczną.

Bronk omówił również, jak zmiana zadań obrony przeciwlotniczej wpłynęła na szersze strategie operacyjne. Technologiczne ograniczenia dronów oraz przestarzałych myśliwców po obu stronach wymusiły adaptacje. Na przykład rosyjskie samoloty uderzeniowe czwartej generacji Su-34 zaczęły wystrzeliwać bomby szybujące z odległości 60-70 kilometrów za własnymi liniami, co znacznie zmniejszyło ryzyko dla nich. W miarę jak te zagrożenia powietrzne i rakietowe nadal ewoluują, Bronk podkreślił, że ich zwalczanie wymaga zwiększonej produkcji i realizacji zakupu rozwiązań efektywnych kosztowo przez obie strony.

Wyzwania operacyjne i kluczowe bitwy w walce powietrznej

Justin Bronk, ekspert w dziedzinie lotnictwa wojskowego, podkreśla trudności, z jakimi spotyka się ukraińskie siły powietrzne, próbując przeciwdziałać operacjom powietrznym Rosji. Zaznacza, że straty wśród rosyjskich samolotów, w tym ich tzw. myśliwców stealth, nieco poprawiły sytuację ukraińskich samolotów w pobliżu linii frontu, ponieważ Rosja przekierowuje systemy obrony przeciwlotniczej na walkę z narastającymi atakami dronów latających w głąb swojego terytorium.

Ta zmiana dynamiki stworzyła pewną większą elastyczność operacyjną dla Ukrainy w pobliżu linii frontu. Rosyjskie myśliwce, w tym Su-57, są podobno często angażowane w obronę przed nieustannymi atakami dronów samobójczych wysyłanymi przez Ukrainę w głąb obszarów kontrolowanych przez Rosję. Ten nacisk na obronę przed dronami potencjalnie zmniejszył obecność Rosji nad liniami frontu w pewnym stopniu, dając Ukrainie większą swobodę w przeprowadzaniu niektórych operacji bliżej strefy walk. Jednak wysokie tempo ataków z obu stron nadal wywiera ogromne obciążenie na sprzęt i personel.

Bronk wskazuje na strategiczne podejście obu krajów do złagodzenia tego obciążenia. Działania Ukrainy obejmują wielowarstwowe systemy obronne, które mają na celu zwalczanie zagrożeń na różnych odległościach, minimalizując tym samym nadwyrężenie systemów o wysokiej wartości, takich jak baterie rakietowe Patriot, które najlepiej wykorzystać przeciwko bardziej zaawansowanym zagrożeniom, takim jak rakiety balistyczne. Rosja z kolei skoncentrowała obronę krótkiego i średniego zasięgu wzdłuż linii frontu, jednocześnie priorytetowo traktując kluczowe strategiczne infrastruktury głęboko na swoim rozległym terytorium, takie jak rafinerie ropy naftowej, bazy wojskowe i centra dowodzenia. Rozległy obszar Rosji stawia wyzwanie logistyczne w utrzymaniu wszechobecnej sieci obrony powietrznej, pozostawiając niektóre rejony bardziej podatne na ukraińskie ataki dronami i rakietami.

Bronk omawia również trudności związane ze skutecznym zwalczaniem małych, wolno poruszających się dronów. Podczas gdy lasery i broń kierowana w podczerwieni stały się praktycznymi rozwiązaniami, wdrożenie ich na dużą skalę jest zasobochłonne. Podkreśla to jeden z decydujących operacyjnych problemów współczesnej wojny powietrznej: ogromna skala i uporczywość kampanii powietrznych wymagają równowagi między zaawansowanymi, kosztownymi systemami a bardziej dostępniejszymi, ekonomiczniejszymi rozwiązaniami, przy jednoczesnym zarządzaniu ograniczoną dostępnością pilotów oraz ograniczeniami sprzętowymi.

Innowacyjne techniki obrony przeciwlotniczej i adaptacje taktyczne

Bronk opisuje kilka innowacyjnych metod, jakie Ukraina zastosowała w odpowiedzi na rosnące zagrożenia stwarzane przez rosyjskie drony, pociski manewrujące i inne zagrożenia powietrzne. Podstawą strategii Ukrainy jest rozmieszczenie setek mobilnych zespołów obrony przeciwlotniczej, które zazwyczaj wyposażone są w mieszankę różnego rodzaju uzbrojenia. Zespoły te często składają się z pojazdów z krótkodystansowymi, radarowo sterowanymi systemami artylerii przeciwlotniczej, takimi jak ZSU-23-4 Shilka lub podobne platformy. Systemy te są szczególnie skuteczne przeciwko tanim dronom, a nawet pociskom manewrującym, gdy przelatują przez strefy ich krótkiego zasięgu zaangażowania. Jednak wiele innych mobilnych zespołów obrony przeciwlotniczej operuje lżejszym uzbrojeniem, takim jak ciężkie karabiny maszynowe montowane na pick-upach, działa małego kalibru i ręczne przenośne systemy obrony przeciwlotniczej (MANPADS), takie jak pociski Stinger.

Uzupełniając tradycyjne systemy obronne, Ukraina wykorzystała arsenał improwizowanych dronów przechwytujących. Wiele z tych systemów opiera się na ramkach wydrukowanych w technologii 3D oraz tanich, komercyjnie dostępnych komponentach, takich jak silniki i elektronika produkcji chińskiej. Bronk wyjaśnia, że skuteczność bojowa tych przechwytywaczy jest dodatkowo zwiększana przez algorytmy uczenia maszynowego wykorzystywane do naprowadzania terminalnego. Jest to kluczowe dla skutecznego namierzania małych, szybko poruszających się dronów, ponieważ ręczne sterowanie zdalne staje się problematyczne z powodu opóźnień w przesyłaniu sygnału przy zbliżaniu się przechwytywaczy do celów.

Jednym z kluczowych elementów strategii obrony Ukrainy jest rozmieszczenie tych mobilnych zespołów obrony przeciwlotniczej i jednostek przechwytujących drony w gęstych, wielowarstwowych pasach rozciągających się na dziesiątki kilometrów od obszarów frontowych do głębszych regionów kraju. Pasy te działają jako warstwa ochronna o wysokiej gęstości, zwiększając szanse sił ukraińskich na przechwycenie wrogich dronów i pocisków zanim dotrą one do celów o wysokiej wartości, takich jak miasta, centra przemysłowe czy infrastruktura energetyczna. Bronk zauważa, że sieć mobilnych systemów obrony przeciwlotniczej maksymalizuje pokrycie, co utrudnia Rosji przełamanie obrony za pomocą masowych ataków dronami, prowadząc do strat na wielu warstwach przed osiągnięciem celów.

Celem tej „wielowarstwowej tarczy obronnej” jest nie tylko neutralizacja nadchodzących zagrożeń, ale również optymalizacja alokacji zasobów. Systemy o wysokiej wartości, takie jak baterie pocisków Patriot, są priorytetowo wykorzystywane do zwalczania złożonych i bardziej niebezpiecznych zagrożeń, takich jak pociski balistyczne. Systemy obrony przeciwlotniczej średniego zasięgu, takie jak NASAMS, są używane przeciwko pociskom manewrującym, gdy jest to konieczne, choć efektywność wymaga oszczędzania tych systemów. Takie podejście pomaga zrównoważyć wykorzystanie ograniczonych zaawansowanych zasobów obrony przeciwlotniczej Ukrainy, jednocześnie stosując tańsze alternatywy wobec częstszych, mniejszo-skalowych zagrożeń.

Rosyjska strona korzysta z podobnej mieszanki systemów obronnych, ale jej strategie różnią się znacząco. W przeciwieństwie do Ukrainy, która polega na mobilnych zespołach obrony i operacjach rozproszonych, rosyjska strategia obrony przeciwlotniczej jest skoncentrowana wokół krytycznych zasobów, pozostawiając rozległe obszary bardziej podatne na ataki, szczególnie dronami. Ponadto, mimo iż Rosja dysponuje znaczną ilością systemów krótkiego i średniego zasięgu, również zmaga się z rosnącym obciążeniem swoich zasobów i systemów obronnych w miarę przedłużania się konfliktu.

Bronk przechodzi następnie do omówienia implikacji ukraińskich innowacyjnych metod obrony przeciwlotniczej dla innych sił zbrojnych, zwłaszcza mniejszych lub dysponujących ograniczonymi zasobami, które nie mogą wystawić zaawansowanych flot myśliwców. Sugeruje, że inicjatywy polegające na tanim polowaniu na drony, takie jak wyposażenie samolotów turbośmigłowych w karabiny maszynowe i prostsze systemy celownicze zaprojektowane specjalnie do walki z dronami jednorazowego użytku, mogą stanowić realną alternatywę dla tych państw. Takie adaptacje mogłyby odciążyć floty myśliwców, pozwalając im na bardziej efektywne wykorzystanie w misjach o wyższym priorytecie. Jednak ostrzega, że choć podejście Ukrainy polegające na rozmieszczeniu masowych mobilnych zespołów obrony przeciwlotniczej okazało się skuteczne, odtworzenie tego modelu w innych kontekstach byłoby trudne, szczególnie dla państw z mniejszymi lub całkowicie zawodowymi armiami. Wymagania dotyczące personelu i logistyki takiego przedsięwzięcia byłyby zaporowe dla większości sił zbrojnych, w tym niektórych w NATO.

Śmigłowce również wykazały swoją przydatność w zwalczaniu zagrożeń ze strony dronów. Bronk zauważa, że kraje takie jak Izrael wykorzystywały śmigłowce szturmowe, takie jak AH-64 Apache, z dużym powodzeniem do przechwytywania dronów jednorazowego użytku, używając zarówno karabinów maszynowych, jak i precyzyjnie kierowanych pocisków, takich jak rakiety Hellfire. Jednak poleganie na śmigłowcach lub myśliwcach wiąże się z powiązanym ryzykiem oraz wysokimi kosztami operacyjnymi. Trwającym wyzwaniem dla Ukrainy, a także dla innych państw uczących się na tym konflikcie, pozostaje więc znalezienie równowagi między wdrażaniem skutecznych systemów obronnych a oszczędzaniem ograniczonych zasobów w sposób umożliwiający utrzymanie działań w warunkach długotrwałych konfliktów.

Co zostało powiedziane i kiedy

Punkty poruszone w tym artykule oraz momenty w nagraniu, w których zostały omówione. Każde poniższe odnośniki prowadzą do odpowiedniego momentu w nagraniu.

• Ward Carroll przeprowadził wywiad z Justinem Bronkiem na temat pochodzenia i ewolucji wojny powietrznej nad Ukrainą. 00:44.
• Justin Bronk stwierdził, że Rosja znacząco nie spełniła oczekiwań zachodnich analityków w początkowej kampanii powietrznej. 01:18.
• Żadna ze stron nie była w stanie skutecznie działać w pobliżu linii frontu, z powodu gęstych naziemnych systemów obrony przeciwlotniczej. 01:18.
• Ukraina dostosowała swoją strategię obrony powietrznej, aby poradzić sobie z szerszym frontem wynikającym z czterokierunkowej ofensywy Rosji. 03:28.
• Rosyjskie systemy obrony powietrznej, w tym S-400 i S-300V4, stworzyły tarczę przestrzeni powietrznej około tydzień po rozpoczęciu konfliktu. 03:54.
• Samoloty myśliwskie, takie jak Su-35, Su-30 i MiG-31, patrolowały Krym w ramach rosyjskiej sieci obrony powietrznej. 04:07.
• Systemy obrony przeciwlotniczej średniego zasięgu towarzyszyły rosyjskim siłom lądowym posuwającym się naprzód. 04:54.
• Ukraina na początku inwazji przeprowadzała istotne misje ataków naziemnych za pomocą samolotów Su-24, Su-25 oraz myśliwców MiG-29 uzbrojonych w rakiety. 04:38.
• Ukraińska zintegrowana sieć obrony przeciwlotniczej była stosunkowo dobrze zaopatrzona na początku w sześciomiesięczny zapas amunicji. 05:22.
• Zachodnie systemy obrony przeciwlotniczej, takie jak rakiety Patriot, dotarły na Ukrainę pod koniec 2022 roku. 05:36.
• Ukraina początkowo polegała wyłącznie na systemach z czasów sowieckich S-300V w obronie przed rakietami balistycznymi. 05:36.
• Byłe państwa bloku wschodniego dostarczały Ukrainie amunicję do sowieckich pocisków przeciwlotniczych (SAM). 05:51.
• Ukraina przeszła na użycie zachodnich systemów, takich jak Patriot, NASAMS i IRIS-T, w obronie powietrznej. 07:26.
• Ukraina stosuje improwizacje, takie jak dostosowanie systemów krótkiego zasięgu do operacji przeciw dronom oraz rozwój krajowych systemów produkcji. 19:14.
• Rosja musiała przekierować zasoby obrony powietrznej w celu ochrony strategicznej infrastruktury z powodu dalekosiężnych ukraińskich ataków dronami. 07:54.
• Rosyjskie samoloty Su-34 wystrzeliwują bomby szybujące z odległości 60-70 kilometrów za własnymi liniami. 17:21.
• Rosyjskie systemy obrony przeciwlotniczej zostały rozproszone geograficznie z powodu dalekosiężnych ataków. 07:14.
• Ukraina stosuje wielowarstwową obronę, aby zmniejszyć obciążenie systemów o wysokiej wartości, takich jak baterie rakietowe Patriot. 25:31.
• Rosja priorytetowo traktuje obronę krótkiego i średniego zasięgu w pobliżu linii frontu oraz w kluczowych strategicznych obiektach. 27:20.
• Justin Bronk podkreślił operacyjne przeciążenie ukraińskiego personelu lotniczego i sprzętu. 10:00.
• Ukraina rozmieszcza mobilne zespoły obrony przeciwlotniczej wyposażone w systemy sterowane radarowo, takie jak ZSU-23-4 Shilka, lub lżejsze uzbrojenie, np. zamontowane karabiny maszynowe. 32:09.
• Ukraina stosuje przechwytywacze dronów, zbudowane z ram wydrukowanych w technologii 3D i komercyjnie dostępnych komponentów, korzystających z algorytmów uczenia maszynowego. 22:42.
• Ukraina rozmieszcza mobilne systemy obrony powietrznej w gęstych pasach rozciągających się na dziesiątki kilometrów od linii frontu do głębszych regionów kraju. 23:21.
• Baterie rakietowe Patriot są priorytetowo używane do obrony przed rakietami balistycznymi w strategii Ukrainy. 25:31.
• Rosja koncentruje swoją strategię obrony powietrznej wokół krytycznych zasobów, pozostawiając inne obszary bardziej podatne na ataki. 27:16.
• Rosja i Ukraina mierzą się z przeciążeniem logistycznym, utrzymując zasoby obrony przeciwlotniczej w długotrwałym konflikcie. 27:31.
• Justin Bronk zasugerował wykorzystanie samolotów turbośmigłowych z zamontowanymi karabinami maszynowymi jako alternatywy do obrony przeciw dronom. 32:59.
• Izrael skutecznie korzystał z helikopterów szturmowych, takich jak AH-64 Apache, w zwalczaniu dronów, używając karabinów maszynowych i precyzyjnie kierowanych rakiet, takich jak Hellfire. 32:36.